Ver voor onze jaartelling, tijdens de dynastie van de Gele Keizer (die rond de zevenentwintigste eeuw voor Christus moet hebben geregeerd) en misschien nog eerder, werd Chinese Geneeskunde in het oosten bij de behandeling van allerlei ziekten en kwalen. De kennis ervan werd mondeling overgedragen van vader op zoon. Pas duizenden jaren later verschenen belangrijke teksten, waaronder Huang Di Nei Jing (letterlijk: Handboek der Moeilijkheden), en het Handboek der Materia Medica van de Hemelse Landbouwer.

De Huang Di Nei Jing is het vroegste handboek over Chinese Geneeskunde, waarvan het grootste deel werd geschreven tijdens de periode der Oorlogvoerende Staten (403 v. Chr. – 221 v. Chr.). Volgens de traditie wordt het toegeschreven aan de mythische Gele Keizer. De Huang Di Nei Jing bestaat uit twee delen, de SU Wen (Eenvoudige Vragen) en de Ling Shu (Spirituele As) met elk een tachtig hoofdstukken.

De Su Wen handelt over de theorie van de Chinese Geneeskunde waaronder de fysiologie, de pathologie, de oorzaken van ziekten, het verloop der Meridianen en de diagnose.

De Ling Shu is gewijd aan de accupunctuur en de moxibustie en beschrijft de negen types van naalden, de naaldtechniek, de functies van de punten en de behandeling van verschillende ziekten.

De Nan Jing werd eveneens geschreven tijdens de periode der Oorlogvoerende Staten of misschien tijdens de Han dynastie (206 v. Chr. – 220 na Chr.). Het bestaat uit eenentachtig hoofdstukken en geeft toelichting over zekere onderwerpen die in de Huang Di Nei Jing slechts in het kort beschreven worden. Het vestigde de praktijk van polsanme op de radiale slagader, handelde over het begrip Poort van het Leven en introduceerde de regels voor het gebruik van de vijf Commando- of Transportpunten (Shu Xue) van alke Meridiaan. Het introduceerde eveneens het begrip van tonificatie- en dispersiepunten volgens de generatiecyclus van de vijf Elementen.

Tot op de dag van vandaag wordt er gebruik gemaakt van deze eeuwenoude boeken.

Aan de Chineese Geneeskunde ligt een ingewikkelde filosofie ten grondslag. Centraal staat het idee van de dualiteit, de Yin-Yang gedachte.

Yin en Yang zijn de twee elkaar aanvullende polen die altijd in relatie tot elkaar en het universum staan. Deze tegenstellingen zijn geen krachten of stoffelijke deeltjes. Ze zijn beter te omschrijven als namen die gebruikt worden om te verklaren hoe het voortdurende proces van natuurlijke verandering in elkaar zit. In algemene zin is Yin geassocieerd aan koude, duisternis, rust, vrouwelijk. Yang is het symbool voor warmte, licht, activiteit, mannelijk. Relatief aan elkaar betekent dat Yin en Yang niet zonder elkaar voorkomen. Er is geen koude zonder warmte, geen duisternis zonder licht en geen Yin zonder Yang. Yin en Yang zijn in evenwicht, doch niet op en statische manier.

De dynamiek van het evenwicht tussen Yin en Yang wordt beschreven in de elementenleer. Door minutieuze observaties leerden de grondleggers van de Chinese Geneeskunde, dat cycli uit de natuur sterke overeenkomsten vertonen met de cycli in het menselijk lichaam. De vijf elementen Water, Hout, Vuur, Aarde en Metaal houden elkaar in stand. Water zorgt ervoor dat het hout kan groeien, hout voedt het vuur, het hieruit ontstane as voedt de aarde en de aarde brengt de grondstoffen voort, zoals metaal. Deze vijf elementen vonden de Chinezen terug in het lichaam, in de organen. Zo staat water voor de organen nieren en blaas, Hout voor lever en galblaas, Vuur voor het hart en dunne darm, Aarde voor milt en maag en Metaal voor longen en dikke darm.

De elementen onderhouden zo gezegd een moederkind relatie.

Volgens de Chinese geneeskunde, is er een functioneel stelsel van vier ineengevlochten hoofd categorieën namelijk; Substanties, Jing Luo, Zang Fu en Weefsels.

1. Substanties

De vijf Fundamentele Substanties van het menselijk lichaam vormen de basisprincipes van het Chinese systeem. Ieder aspect van de Chinese medische leer krijgt echter pas betekenis als het in verband wordt gebracht met de reële verschijnselen, symptomen en patronen die zich bij mensen kunnen voordoen. De ware aard van Qi (Energie), Xue (Bloed), Jing (Essentie), Shen (Geest) en Jin Ye (Lichaamsvloeistoffen) wordt pas echt duidelijk in duizenden disharmonische patronen.

Qi

Het begrip Qi is essentieel voor het Chinese medische denken, maar geen enkel woord kan de betekenis ervan volledig weergeven. Men kan zeggen dat alles in het universum, organisch of anorganisch, is samengesteld en bepaald door Qi. Noch klassieke, noch moderne Chinese teksten houden theoretische beschouwingen over de aard van Qi, en evenmin wordt geprobeerd het begrip te definiëren. Qi wordt functioneel opgevat. Het gaat erom wat het doet.

Functies van Qi:

* Qi is de bron en begeleider van elke beweging in het lichaam.
* Qi beschermt het lichaam.
* Qi is de bron van harmonische transformaties in het lichaam.
* Qi regelt het behoud van de lichaamsstoffen en organen.
* Qi verwarmt het lichaam.

Bloed

Bloed betekent in de Chinese medische terminologie iets anders dan in het Westen. Hoewel er soms een overeenkomst is met de rode vloeistof die in de westerse geneeskunde bloed genoemd wordt, zijn de eigenschappen en functies die het Bloed heeft, niet altijd dezelfde.

De belangrijkste functie van het Bloed is voortdurend te circuleren door het lichaam, waarbij het zijn taak in het lichaam te voeden, gezond te houden en op zekere hoogte de verschillende lichaamsdelen te bevochtigen. Bloed stroomt hoofdzakelijk door de bloedvaten maar ook door de meridianen.

Jing

Jing, dat men het beste kan vertalen als Essentie, is de stof die ten grondslag ligt aan aan het organisch leven. Het is de bron van organische veranderingen. Algemeen beschouwd als vloeistofachtig, is Jing ondersteunend en voedend werkzaam, en de basis van voortplanting en ontwikkeling.

Er zij twee bronnen van Jing en tegelijkertijd zijn dat ook de kenmerken ervan. Prenataal Jing erft men van zijn ouders. In feite is bevruchting het samensmelten van het Jing van de ouders. Ieder mens heeft een uniek prenataal Jing, dat zijn of haar groeipatroon bepaalt. De kwantiteit en de kwaliteit van Prenataal Jing staat al bij de geboorte vasten bepaalt samen met het Oorspronkelijke Qi constitutie en lichaamsbouw.

De tweede bron en verschijningsvorm van Jing is Postnataal Jing. Dit ontstaat uit de gezuiverde delen van het opgenomen voedsel. Postnataal Jing voegt voortdurend levenskracht toe aan het Prenatale Jing. Samen vormen zij de totale Jing van het lichaam. Jing is een stof die het hele organisme bezielt en dit zo de mogelijkheid biedt tot ontwikkeling, vanaf de conceptie tot de dood.

Wanneer Jing disharmonisch is kan het voorkomen dat het lichaam niet volledig tot rijping komt, dat voortplanting onmogelijk is, dat zich seksuele stoornissen voordoen, of dat er voortijdige veroudering plaatsvindt. Wat men in het Westen een aangeboren afwijking noemt, is vaak een onregelmatigheid van Jing.

Shen

Shen kan het beste vertaald worden als Bezieling. Zoals Jing de bron van het leven is en Qi aktiviteit en beweging in het leven mogelijk maakt, zo is Shen de levenskracht achter de Jing en Qi. Zoals levende en levenloze bewegingen aangeven dat er Qi is, en instinctmatige organische processen Jing uitdrukken, zo duidt het menselijk bewustzijn op de aanwezigheid van Shen. Bij een gezond mens is Shen het vermogen van de geest om ideeën te ontwikkelen en het verlangen om te leven. Wanneer Shen niet in harmonie is verliezen de ogen hun glans en zijn de gedachte verward. Extreme disharmonie in een Shen-patroon kan leiden tot bewusteloosheid of gewelddadige krankzinnigheid.

Jin-Ye

Met Jin-Ye ofwel Vloeistoffen wordt bedoeld alle lichaamsvochten behalve het Bloed: bijvoorbeeld: zweet, tranen, maagsappen, speeksel, etter en urine. Het is de taak van de vloeistoffen het lichaam vochtig te houden en gedeeltelijk haar, huid, cellen, openingen, vlees, spieren, inwendige organen, gewrichten, hersenen, merg en botten te voeden. De vloeistoffen ontstaan uit het opgenomen voedsel en worden geabsorbeerd en gereguleerd door het Qi van verschillende Organen, in het bijzonder de Nieren. Daarom kan men stellen dat de Vloeistoffen afhankelijk zijn van Qi, en tegelijkertijd dat Qi afhankelijk is van de vloeistoffen (omdat deze de Organen die Qi reguleren, bevochtigen en voeden).

Het bloed en de Vloeistoffen maken deel uit van het totale vochtgehalte van het lichaam. Hoewel er van nature veel overeenkomsten zijn, ligt het verschil in de mate waarin ze voeden: het Bloed is krachtiger, “dieper” en “voller”. De vloeistoffen zijn Yin-Substanties. Een veel voorkomende disharmonisch patroon van de Vloeistoffen is droogte van bijvoorbeeld de lippen, de huid of de ogen.

2. Jing Luo

Het woord Meridiaan is afgeleid van de Franse vertaling van de Chinese term Jing Luo.

Jing betekent “er doorheen gaan” of “draad in het weefsel”; Luo betekent “iets dat verbindt en aanhecht” of “een net”. Meridianen zijn de kanalen of paden waarlangs Qi en Bloed door het lichaam kunnen worden gestuurd. De meridianen zijn geen bloedvaten, maar omvatten een onzichtbaar netwerk dat alle Fundamentele Substanties en organen met elkaar verbindt. Vanwege het feit dat de Meridianen alle delen van het lichaam met elkaar verenigen, spelen ze een essentiële rol bij het behoud van een harmonisch evenwicht. De Nei Jing zegt hierover: “De Meridianen zetten Qi en Bloed in beweging, reguleren Yin en Yang, bevochtigen pezen en botten en hebben een gunstige uitwerking op de gewrichten. De Meridianen verbinden het innerlijke van het lichaam met het uiterlijke. Dit is de basis van de acupunctuur: door gebruik te maken van punten op de oppervlakte van het lichaam worden processen binnen in het lichaam beïnvloed, omdat de activiteit van de Substanties die door de Meridianen gaan worden beïnvloed. Bijna alle acupunctuurpunten staan in verbinding met een Meridiaan en ook de meeste kruiden zijn via een of meer Meridianen werkzaam.

De grote stroom levensenergie bestaat uit twaalf hoofdmeridianen die symmetrisch, dus zowel links als rechts, door het lichaam lopen. Daarnaast bestaan er vele andere meridianen.

Elke hoofdmeridiaan hoort bij een bepaald orgaan, bijvoorbeeld bij de lever, het hart of de nieren. De energie wordt voor een deel ook vanuit de organen gemaakt, wanneer deze niet goed functioneren, kan een tekort of teveel ontstaan waardoor het geheel uit evenwicht is en iemand ziek wordt en pijnen krijgt. De Meridiaantheorie gaat uit van een veronderstelling dat een stoornis in een Meridiaan verwarring in de baan van een Meridiaan een disharmonie langs die Meridiaan veroorzaakt of dat een zodanige verwarring het gevolg is van de disharmonische toestand waarin het orgaan verkeerd dat met die Meridiaan is verbonden. Zo kan een stoornis in de Maag Meridiaan bijvoorbeeld kiespijn in het bovengebit veroorzaken omdat de Meridiaan daar door het tandvlees gaat. Kiespijn in het ondergebit kan het gevolg zijn van een stoornis in de Dikke Darm Meridiaan. Pijn in de lies kan evengoed het gevolg zijn van een stoornis in de Lever Meridiaan als van een stoornis in de lever zelf.

Een goed begrip van de onderlinge verbindingen tussen de Substanties, de Organen en de Meridianen is het begin van een effectieve behandeling met acupunctuur en kruiden. Het doel van alle behandelingsmethoden in de Chinese geneeskunde is de verhouding tussen Yin en Yang in het lichaam weer in evenwicht te brengen wanneer daarin stoornissen zijn ontstaan.

3. Zang Fu

De Zang Fu refereert naar het functionele geheel dat men aan de organen toeschrijft in de Chinese Geneeskunde, dit moet men onderscheiden van de anatomische organen der Westerse geneeskunde.

De Chinese medische leer gaat uit van een aantal belangrijke Organen die met elkaar en met de Fundamentele Substanties samenwerken. Dit netwerk van Organen en Fundamentele Substanties geeft het lichaam kracht bij de bewarende, verspreidende, behoudende, transformerende, absorberende, verwijderende, opwaartse, neerwaartse, activerende en kalmerende activiteiten. Wanneer deze allemaal op harmonische wijze plaatsvinden, is het lichaam gezond en in evenwicht.

Dit is dus een betrekkelijk eenvoudige opvatting van gezondheid. Gezondheid kan niet gemeten worden zoals in het Westen gebeurd. Gezondheid is iets anders dan een verzameling van bepaalde meetbare grootheden, zoals de chemische samenstelling van bloed of urine. In het Westen kan gezondheid gemeten worden als een verschijnsel dat niets met ziekte te maken heeft; de medische praktijk is gebaseerd op een uitgebreid stelsel van theorieën. Voor Chinezen is gezondheid echter een theoretische situatie, waarin zich geen abnormale lichamelijke afwijkingen voordoen en een evenwichtig beeld wordt getoond.

4. Weefsels

De belangrijkste weefsels volgens de Chinese geneeskunde zijn de Botten, Pezen, Spieren, Bloedvaten en Huid.

De ogen, oren, neus, mond en tong worden gezien als de bovenste openingen of als zintuigen, de onderste openingen zijn anus, urethra en de geslachtsdelen.

Bijzondere organen zijn Merg, Beenderen, Hersenen, Uterus, Bloedvaten en Galblaas.

De weefsels zijn misschien het belangrijkste om structuur te brengen in de Chinese geneeskunde, maar hun belangrijkheid moet meer beschouwd worden in termen van hun functie en hun relatie met andere systemen in het lichaam.

De Chinese geneeskunde en filosofie houden zich niet zo bezig met begrippen als oorzaak en gevolg, en doen ook geen moeite om van ieder verschijnsel nauwkeurig de oorzaak te bepalen. Liever proberen ze het verband te ontdekken tussen bepaalde gebeurtenissen en inzicht te krijgen in het patroon daarvan. Zo denkt men ook anders over het ontstaan van ziekte. Ze gaan er vanuit dat bepaalde factoren op het lichaam van invloed zijn, die men in het Westen oorzaken zou noemen.

Waarom worden mensen ziek?

Factoren uit een van de drie categorieën (omgeving, emoties en levenswijze) kunnen ziekte veroorzaken. Hoewel een van die factoren inderdaad aanwezig kan zijn aan het begin van een ziekte, moet men deze nooit los zien van de ziekte zelf. Iedere factor maakt deel uit van het web, het is een van de vele draden waarmee de Chinese dokter een diagnose weeft.

Omgeving

De Zes Schadelijke Invloeden (Liu-Yin) zijn factoren uit de categorie omgeving die een rol spelen bij ziekte. Zij omvatten zes weerstypen (Wind, Kou, Vuur of Warmte, Vocht, Droogte en Zomer of Hitte).

In en gezond lichaam is er evenwicht tussen Yin en Yang. Dit wordt ondersteund door een uitgebreid netwerk van actieve, aanvullende krachten die opwekken of juist afremmen. Zo zorgt Qi er voor dat het Bloed stroomt, maar ook dat het op zijn plaats blijft; het Hart bewaart het Shen en doet het bloed circuleren; de Milt regelt het stijgen en de Maag het dalen; de Lever regelt verspreiding, de Nieren verzorgen het vasthouden; de Longen regelen de circulatie en het dalen van Qi; de Nieren beheersen het in toom houden van Qi. Wanneer het evenwicht verloren is, verliezen Yin en Yang hun harmoniserende karakter. Op zo’n moment is het lichaam gevoelig voor de nadelige effecten van een Schadelijke Invloed. Uiteraard is een Schadelijke Invloed een gewoon natuurverschijnsel. Het wordt pas schadelijk als het in een onjuiste verhouding met het lichaam komt te staan.

Wanneer het lichaam verzwakt is door onevenwichtigheid van Yin en Yang, kan een bepaald weerstype het lichaam binnendringen en een Schadelijke Invloed worden. Het lichaam maakt dan een conflict mee tussen de Schadelijke Invloed en het Gewone Qi. Eerst ontmoet de binnendringende Invloeden de Beschermende Qi van het lichaam. Wanneer dit laatste sterk is, wordt de Invloed verdreven en vindt er een herstellingsproces plaats. Wanneer Qi echter zwak is of de Schadelijke Invloed zeer krachtig, ontstaat er ziekte die zich steeds verder uitbereidt en daarbij ook de inwendige Organen betrekt.

Ziekten die worden veroorzaakt door in het lichaam binnendringende Schadelijke Invloed, komen meestal plotseling op, zonder enige waarschuwing. Ze worden gekenmerkt door een afkeer voor deze Invloed (zoals angst voor kou, afkeer voor wind), koorts, rillingen, pijn in de ledematen en algemene malaise. Deze symptomen ontstaan door pogingen van het Gewone Qi en het Beschermende Qi om de Invloed te verdrijven.

Wanneer een Schadelijke Invloed op zo’n manier het lichaam van buitenaf binnenkomt, wordt het een Uitwendige Schadelijke Invloed genoemd. Een Schadelijke Invloed kan echter ook in het lichaam ontstaan. In dat geval vertoont het lichaam dezelfde symptomen, maar een belangrijk verschil is dat de ziekte dan meestal niet plotseling ontstaat en vaak ook niet gepaard gaat met koorts en rillingen. Een Schadelijke Invloed die zich in het lichaam ontwikkelt, wordt Inwendige Schadelijke Invloed genoemd, dit komt vaak voor bij chronische ziekten.

De overeenkomst is dat alle Schadelijke Invloeden modellen en denkbeelden zijn voor lichamelijke processen die vergeleken kunnen worden met bepaalde weersomstandigheden en ook als zodanig worden behandeld.

Emoties

In de Chinese Medische praktijk is altijd ingezien dat emotionele factoren een rol spelen bij gezondheid en ziekte.

Het emotionele leven kan niet los van het fysieke worden gezien. De dokter moet bij het onderzoek oog hebben voor de psychologische gesteldheid van de patiënt, omdat Fundamentele Substanties en Organen sterk door de emotie worden beïnvloed.

Te veel of te weinig emoties zijn van invloed op het Qi en andere Substanties.

De samenhang tussen emoties, Qi en de Organen is nuttig voor een dokter, maar moet niet zonder nadenken of te stringent worden toegepast. Hoewel men zegt dat de zeven emoties (vreugde, woede, verdriet, droefheid, melancholie, angst en vrees) het lichaam het meest beïnvloeden en wanneer een bepaalde emotie te veel overheerst of onvoldoende aanwezig is over een langere periode, of plotseling heel krachtig wordt, kan onevenwichtigheid ontstaan dus ziekten veroorzaken in het5 lichaam. Het omgekeerde geldt ook: Inwendige disharmoniën kunnen emotionele instabiliteit veroorzaken.

Levenswijze

De Chinezen hebben, evenals elke andere cultuur, veel nadruk gelegd op de manier waarop mensen hun leven leiden. Het ideale leven zou een leven zijn dat in harmonie is met het universum. Als dit bereikt wordt zal ook het innerlijke van de mens in harmonie zijn, zo veronderstelt men. Yin en Yang zullen evenals de emoties in evenwicht zijn.